ساختار و پردهبندی سهتار یکی از موضوعات بنیادی و مهم در شناخت و یادگیری این ساز اصیل ایرانی است که وظیفه تعیین نتهای مختلف را بر عهده دارد. در ادامه این مقاله از آموزشگاه موسیقی دادآفرین، بهصورت تخصصی و دقیق، اجزای اصلی ساختار این ساز و شیوه پردهبندی سه تار را بررسی خواهیم کرد.
معرفی اجزای اصلی ساختار سه تار
سهتار یکی از سازهای زهی–مضرابی ایرانی است که صدایی ظریف، لطیف و عمیق دارد. این ساز برخلاف نامش، چهار سیم دارد (نه سه سیم)، و با ناخن انگشت اشاره دست راست نواخته میشود. اجزای اصلی ساز سهتار عبارتند از:
- کاسه معمولاً نیمکروی یا گلابیشکل، از چوب توت ساخته میشود.
- صفحه رویی از چوب نرم مانند توت یا صنوبر ساخته میشود؛ محل قرارگیری خرک و ایجاد صدای طنین
- دسته (گردن) از چوب سخت مثل گردو یا افرا ساخته میشود؛ محل پردهبندی و اجرای نتها
- گوشیها چهار عدد گوشی چرخان برای تنظیم کوک سیمها
- خرک قطعه چوبی کوچک روی صفحه که سیمها روی آن قرار میگیرند
- شیطانک قطعهای کوچک در ابتدای دسته، محل عبور سیمها قبل از گوشیها
- سیمها معمولاً ۴ سیم فلزی با ضخامتهای متفاوت که بهترتیب از پایین به بالا بم، زنگ، مشتاق، سفید یا سیم واخوان نام دارند.
شیوه پردهبندی سه تار
وظیفه پردهها در ساز سه تار، تعیین نتهای مختلف است. این پردهها از جنس روده حیوانات یا نخ نایلونی تابیده شده ساخته شده و به دور دسته (گردن) سه تار بسته میشوند. نوازنده با انگشتگذاری روی این پردهها، طول سیمهای ساز را تغییر داده و نتهای مختلف را تولید میکند. ویژگیهای پرده سه تار عبارتند از:
- جنس: پردههای سه تار معمولاً از روده تابیده شده (که به آن زه یا روده نیز میگویند) یا نخ نایلونی ساخته میشوند. پردههای روده، صدای گرمتر و نرمتری دارند، اما حساستر و گرانتر هستند و نیاز به مراقبت بیشتری دارند. پردههای نایلونی دوام بیشتری دارند و ارزانترند، اما ممکن است صدای تیزتری داشته باشند.
- تعداد: تعداد پردههای سه تار معمولاً بین 25 تا 28 عدد است که به فواصل معینی روی دسته ساز بسته میشوند.
- محل قرارگیری: محل دقیق قرارگیری هر پرده و شیوه پردهبندی سه تار بسیار مهم است، زیرا تعیینکننده زیر و بمی نتهاست. به همین دلیل، بستن و تنظیم پردههای سه تار نیاز به دقت و تجربه دارد.
- نحوه بستن: پردهها به صورت گرهای و با نظمی خاص به دور دسته ساز بسته میشوند. این گرهها باید محکم باشند تا پردهها در جای خود ثابت بمانند.
وظیفه پرده در سه تار
پردهها در سهتار همان نوارهای نازکی از روده حیوان، نایلون یا ابریشم تابیدهشده هستند که با گرههای خاصی روی دسته بسته میشوند و محل انگشتگذاری برای تولید نُتهای مختلف را مشخص میکنند. اصلیترین وظیفه پرده، تعیین نتهای مختلف است. با انگشتگذاری روی هر پرده، طول سیم در حال ارتعاش تغییر میکند و در نتیجه نت جدیدی تولید میشود. به عبارت دیگر، پردهها نقش خطوط حامل در نتنویسی را روی سه تار ایفا میکنند.
تنظیم پردههای سه تار یکی از مهمترین مراحل کوک کردن این ساز است. اگر پردهها به درستی تنظیم نشده باشند، نتها دقیق نخواهند بود و صدای ساز فالش به نظر میرسد. برای تنظیم پردهها، معمولاً از یک دیاپازون یا تیونر استفاده میشود. نوازنده با انگشتگذاری روی هر پرده و مقایسه صدای آن با صدای دیاپازون یا تیونر، محل دقیق پرده را تنظیم میکند. می توانید نحوه قرارگیری پردهها بر روی دسته سه تار را در جدول زیر مشاهده نمایید:
| فاصله | نام نت فرضی روی سیم اول | توضیح |
| فرت صفر | می (باز) | صدای آزاد سیم اول |
| پرده ۱ | فا | نیمپرده بالاتر |
| پرده ۲ | فا دیز | فواصل غربی یا ترکیبی |
| پرده ۳ | سل | فاصله کامل با می |
| پرده ۴ | سل کرن | فواصل موسیقی ایرانی (کرن = کمی پایینتر از نت اصلی) |
تفاوت پردهبندی سهتار با سازهای غربی
فواصل در موسیقی ایرانی شامل نُتهای “کرن” (¼ پرده پایینتر) و “سری” (¼ پرده بالاتر) هستند که با فواصل غربی تفاوت دارند و در شیوه پردهبندی سه تار بهدقت لحاظ میشوند. تفاوت های پردن بندی سازهای غربی با سه تار را می توان اینگونه بیان نمود:
در سازهای غربی مثل گیتار یا ویولن، فاصلهها معمولاً فقط به صورت نیمپرده و پرده کامل هستند اما در سهتار، فواصل میکروتونال (¼ پرده یا کمتر) رایج است. به همین دلیل، گوش موسیقایی دقیق و تمرین شنیداری در یادگیری سهتار اهمیت حیاتی دارد.
نتیجهگیری
پردهبندی سهتار یکی از ارکان اصلی در اجرای درست و زیبا در موسیقی ایرانی است. شناخت دقیق محل هر پرده، نوع فواصل، و نحوهی کوک، لازمهی اجرای صحیح دستگاهها و گوشههای سنتی است. هنرجو باید با تمرین مداوم، گوش دقیق، و آشنایی با نتها و محل انگشتگذاری، به درک درستی از این ساختار برسد.
