ساز دیوان یکی از سازهای اصیل و کهن موسیقی نواحی است که ریشهای عمیق در فرهنگ موسیقایی ایران، کردستان، آذربایجان و آناتولی دارد. این ساز زهی-مضرابی با صدای گرم، عمیق و تأثیرگذار خود، هم در اجرای تکنوازی و هم در همنوازی جایگاه ویژهای دارد. در سالهای اخیر، ساز دیوان بهدلیل رنگ صوتی خاص و قابلیت بیان احساسات عمیق، توجه هنرجویان و نوازندگان حرفهای را بیش از پیش به خود جلب کرده است. در این مقاله از آموزشگاه موسیقی دادآفرین ضمن معرفی این ساز با انواع ساز دیوان آشنا خواهید شد.
ساز دیوان چیست؟
ساز دیوان از خانواده سازهای تنبورمانند و دستهبلند است که شباهتهایی به باغلاما دارد، اما از نظر اندازه، وسعت صوتی و کاربرد موسیقایی، شخصیت مستقلی دارد. این ساز معمولاً دارای کاسهای بزرگتر، دستهای بلندتر و صدایی بمتر و پرحجمتر نسبت به باغلاما است. نوازندگی ساز دیوان اغلب با مضراب انجام میشود و بهدلیل گستره صوتی مناسب، برای اجرای مقامها و ملودیهای حماسی و آیینی بسیار محبوب است.
تاریخچه و جایگاه ساز دیوان
ساز دیوان در موسیقی کردی، آذری و ترکی نقش پررنگی دارد و در گذشته بیشتر برای روایت داستانها، اشعار حماسی و آیینهای سنتی استفاده میشده است. نام «دیوان» در برخی منابع بهمعنای مجلس یا محفل آمده و نشاندهنده کاربرد این ساز در گردهماییهای موسیقایی است. امروزه ساز دیوان علاوه بر موسیقی نواحی، در پروژههای تلفیقی و حتی آموزش آکادمیک موسیقی نیز مورد استفاده قرار میگیرد.
انواع ساز دیوان
ساز دیوان با توجه به اندازه، کوک و کاربرد، انواع مختلفی دارد که شناخت آنها به انتخاب درست کمک میکند:
1. دیوان بزرگ (دیوان باس)
این نوع ساز دیوان دارای کاسهای بزرگ و صدایی بم و عمیق است. بیشتر برای نوازندگان حرفهای و اجراهای گروهی استفاده میشود و در موسیقی مقامی نقش پایه ریتم و هارمونی را ایفا میکند.
2.دیوان متوسط
رایجترین نوع ساز دیوان است که تعادل مناسبی بین صدای بم و زیر دارد. این مدل هم برای هنرجویان سطح متوسط و هم برای نوازندگان حرفهای گزینهای ایدهآل محسوب میشود.
3.دیوان کوچک
این نوع ساز دیوان اندازهای جمعوجورتر و صدایی شفافتر دارد. برای هنرجویان مبتدی یا افرادی که بهدنبال سازی سبکتر هستند، انتخاب مناسبی است.
4. دیوان الکتریک
این نسخه مدرن از انواع ساز دیوان است که با پیکاپ الکتریکی عرضه میشود و در اجراهای صحنهای و سبکهای تلفیقی کاربرد دارد. این مدل بیشتر مورد توجه نوازندگان حرفهای و گروههای موسیقی معاصر است.
راهنمای خرید ساز دیوان
انتخاب و خرید ساز دیوان نیازمند توجه به چند نکته مهم است تا ساز متناسب با سطح و هدف نوازنده تهیه شود:
سطح نوازندگی
اگر مبتدی هستید، بهتر است با یک ساز دیوان متوسط یا کوچک شروع کنید. نوازندگان حرفهای میتوانند بر اساس سبک اجرا، دیوان بزرگ یا مدلهای خاصتر را انتخاب کنند.
جنس کاسه و صفحه
کاسه ساز دیوان معمولاً از چوب توت، گردو یا افرا ساخته میشود. چوب توت بهدلیل طنین گرم و شفاف، یکی از بهترین گزینهها برای ساز دیوان باکیفیت است.
دسته و پردهبندی
دسته باید خوشدست و بدون تابخوردگی باشد. پردهبندی دقیق، نقش مهمی در کوکپذیری و اجرای درست فواصل موسیقایی دارد.
کیفیت صدا
پیش از خرید ساز دیوان، حتماً صدای آن را امتحان کنید. صدای ساز باید شفاف، بدون نویز و دارای طنین یکنواخت در تمام طول دسته باشد.
بودجه و سازنده
ساز دیوان در بازههای قیمتی مختلفی عرضه میشود. پیشنهاد میشود از سازندگان معتبر یا فروشگاههای تخصصی خرید کنید تا از کیفیت ساخت و اصالت ساز مطمئن باشید.
یادگیری انواع ساز دیوان نهتنها باعث آشنایی با موسیقی اصیل نواحی میشود، بلکه درک عمیقتری از ریتم، مقام و بیان موسیقایی ایجاد میکند. این ساز برای افرادی که به موسیقی احساسی، آیینی و ریشهدار علاقهمند هستند، انتخابی فوقالعاده است.
جمعبندی
ساز دیوان یکی از ارزشمندترین سازهای موسیقی نواحی است که با تنوع در اندازه و صدا، پاسخگوی نیاز هنرجویان مبتدی تا نوازندگان حرفهای میباشد. شناخت انواع ساز دیوان و توجه به نکات مهم در راهنمای خرید، به شما کمک میکند انتخابی آگاهانه و متناسب با مسیر هنری خود داشته باشید. اگر بهدنبال سازی با هویت، عمق احساسی و صدایی ماندگار هستید، ساز دیوان میتواند انتخابی الهامبخش برای شما باشد.
