سهتار یکی از سازهای زهی و زخمهای است که در موسیقی سنتی نقش پررنگی ایفا میکند. این ساز اصیل ایرانی از خانواده تنبور است. سهتارهای امروزی از 4 سیم تشکیل شدهاند و با انگشت سبابه نواخته میشوند. اگر کنجکاور شدهاید تا در مورد این ساز بیشتر بدانید مقاله آشنایی با سهتار را بخوانید.
آشنایی با سهتار و تاریخچه آن
استفاده از ساز سهتار قدمتی هزارساله در ایران دارد. این موضوع را میتوان از نقاشیهای دوره ساسانیان بر روی سنگها دانست. البته قدیمیترین آثار این ساز مربوط به قرن یازدهم هجری است. سهتار امروزی تکاملیافته عود و تنبور میباشد.
سهتار درگذشته دارای سه سیم بوده و سیم چهارم آن توسط موسیقیدانانی مانند ابونصر فارابی، صبا، ابن سینا و صفیالدین ارمنی به آن اضافه شده است. البته بر اساس نقلقولهایی که وجود دارد، فردی به اسم مشتاق علیشاه سیم چهارم را به این ساز قدیمی افزوده است به همین دلیل به آن سیم مشتاق میگویند.
در دوران قاجار، از سهتار برای نواختن ردیفهای موسیقی ایرانی استفاده میشد. اما بعدها به یک ساز مستقل تبدیل شد و به همت میرزا عبدالله فراهانی، بهتدریج در بین همگان رواج یافت. این ساز متعلق به هیچ قوم و ناحیهای در ایران نیست و در واقع یک ساز میلی میباشد.
اجزای اصلی ساز سهتار
سهتار تنها سازی است که با انگشت نواخته میشود. این ساز خوشصدای ایرانی از یک کاسه و دسته چوبی تشکیل شده است. در ادامه این مطلب اجزای تشکیلدهنده این دو بخش را بیشتر خواهیم شناخت.
کاسه سهتار
معمولاً کاسه گلابیشکل این ساز را بهصورت یک قطعه و یا ترکهایی جداگانه و بههمچسبیده، با چوب درخت توت میسازند. زیرا این نوع چوب هم کیفیت بالایی دارد و هم تأثیر مثبتی در بالابردن صدای ساز ایفا میکند.
اندازه طول کاسه سهتار در حدود 26 الی 30 سانتی متر و عرضد آن 12الی 16 سانت میباشد. عمق کاسه در حد. ود 13 سانت تخمین زده میشود. طراحی کاسه اقباسی از ساز عود و تنبور است. در ادامه آشنایی با سهتار به معرفی قطعات دیگر میپردازیم.
صفحه سهتار
پوشش نازکی که بر روی صفحه سهتار کشیده شده است و دست نوازنده بر روی آن قرار میگیرد را صفحه میگویند. جنس این صفحه تأثیر زیادی در صدای این ساز دارد. حفرههای ایجاد شده در روی این صفحه، محلی برای خروج صدای ساز میباشد.
دسته سهتار
جنس دسته سهتار از چوب گردو میباشد و از سطح رویی آن مسطح و صاف و بخش بیرونی آن بهصورت نیمدایره است. عرض این لوله توپر باریک و در حدود 3 سانت و طول آن 40 الی 48 سانتیمتر میباشد.
خرک
خرک که در فاصله 3 انگشتی از انتهای کاسه قرار دارد قطعهای کوچک و متحرک است. سیمهای ساز از شیارهای خرک و به بالای ساز میروند، وظیفه این قطعه چوبی انتقال صدا از سیمها به صفحه سه تار میباشد.
سیمگیر
سیمگیر در انتهای کاسه قرار دارد و وظیفه آن نگهداری از رشته سیمهای ساز میباشد. چوب استفاده شده در این قطعه کوچک از جنس شمشاد یا فوفل است.
شیطانک
شیطانک بین قسمت اصلی دسته و پنجه ساز قرار دارد و وظیفه آن تقسیمبندی سیمها میباشد. جنس این قطعه از پلاستیک و یا استخوان است.
گوشی
گوشی سهتار وظیفه کوککردن ساز را برعهده دارد در حقیقت با چرخاندن گوشیها میتوان سیمها را شل و سفت نمود.
پرده سهتار
پرده سهتار الیاف و نخهای ابریشمی است که بهصورت سهلایه یا چهارلایه در عرض دسته بسته میشوند. این نخهای نازک قابلیت جابهجایی دارند و نقش مهمی در تقسیمبندی فواصل آوایی (نتها) ایفا میکنند. لازم است بدانید که هر تار شامل 26 پرده است و سیمهای سه تار محدوده صوتی 3اکتاو را پوشش میدهند.
سیم
به سیمهای سهتار وتر میگویند. جنس سیمهای سهتار از برنز یا فولاد است.
سخن آخر
در مقاله آشنایی با سهتار سعی کردیم شما را با ساختار این ساز آشنا کنیم. اما برای یادگیری هر سازی ابتدا سبک موسیقی مناسب خود را بشناسید و سپس شروع به یادگیری آن نمایید. سهتار جزو سازهای سنتی ایرانی است و طرفداران زیادی دارد. اگر فردی مبتدی هستید نگران نباشید یادگیری این ساز بسیار راحت است به طوریکه آن را میتوانید در بازه زمانی 3 تا 6 ماه در آموزشگاه موسیقی دادآفرین یاد بگیرد. البته برای حرفهای شدن نیاز به ممارست در یادگیری و تمرین دارد.
