اگر شما یک نوازنده مبتدی و یا فردی هستید که به موسیقی سنتی ایران علاقهمند هستید. شناخت دستگاهها و گوشههای موسیقی سنتی به شما کمک خواهد کرد تا درک بیشتری نسبت به سبک این نوع موسیقی پیدا کنید. بهطورکلی موسیقی سنتی ایرانی از زمانی جدی گرفته شد که علی اکبرخان فراهانی، گوشههای مختلف را در قالب 7 دستگاه و 5 آواز جمع آوری کرد. در این مقاله از آموزشگاه موسیقی ملک به معرفی انواع دستگاه در موسیقی ایرانی و ویژگیهای هر یک از آنها میپردازد.
انواع دستگاه در موسیقی ایرانی
موسیقی ایرانی یکی از کهنترین و غنیترین نظامهای موسیقایی در جهان است که ساختار و نظم خاص خود را دارد. در این سیستم، اساس ملودیها بر پایه “دستگاهها” شکل میگیرد. دستگاه در موسیقی ایرانی، یک قالب یا چهارچوب ملودیک است که از مجموعهای از گوشهها تشکیل شده و هر کدام حالت خاصی از احساس، فضا و رنگ صوتی را به شنونده منتقل میکنند.
هر یک از دستگاهها در موسیقی سنتی ایران نهتنها ساختار موسیقایی دارند، بلکه روح فرهنگی، تاریخی و حتی فلسفی ایران را نیز در خود جای دادهاند. اجرای درست و هنرمندانهی هر دستگاه نیازمند سالها آموزش، تمرین و درک عمیق از ظرایف موسیقی ایرانی است. موسیقی دستگاهی ایران شامل هفتدستگاه اصلی و پنج آواز فرعی است. در ادامه به بررسی این دستگاهها میپردازیم:
۱. دستگاه شور
شور یکی از اصیلترین و پرکاربردترین دستگاههای موسیقی ایرانی است و بسیاری از آوازهای محلی و سنتی ایران بر پایهی آن ساخته شدهاند. این دستگاه حالت معنوی، عرفانی و گاه اندوهناک دارد. دستگاه شور دارای پنج آواز فرعی است: ابوعطا، بیات ترک، افشاری، دشتی و بیات کرد. این آوازها گسترشهایی از شور محسوب میشوند و در دل آن تعریف میگردند.
از گوشههای مهم دستگاه شور میتوان به “شهناز”، “حزین”، “قرچه”، “غمانگیز” و “مجسلی” اشاره کرد.
۲. دستگاه همایون
همایون حالتی احساسی، باشکوه و در عین حال تفکر برانگیز دارد. این دستگاه بهدلیل فضای خاص و پیچیدگیهای ملودیک، بیشتر در قطعات رسمی و سنگین استفاده میشود. آواز فرعی بیات اصفهان از همایون منشعب میشود، که خود در بسیاری از آثار موسیقی ایرانی جایگاه برجستهای دارد.
از گوشههای برجستهی همایون میتوان به “شوی”، “بیداد”، “زنگوله” و “نغمه” اشاره کرد.
۳. دستگاه سهگاه
یکی دیگر از انواع دستگاه در موسیقی ایرانی سه گاه است. سهگاه حالتی بین شور و همایون دارد و ویژگی آن استفاده از فواصل خاصی است که حالتی متغیر و متنوع به موسیقی میدهد. نام سهگاه از درجهی سوم گام آن گرفته شده که نقش مهمی در شکلگیری فضا و حالت ملودیک آن دارد.
گوشههایی چون “زابل”، “مویه”، “مخالف سهگاه” و “اویج” از بخشهای مهم این دستگاه هستند.
۴. دستگاه چهارگاه
چهارگاه یکی از دستگاههای پرانرژی و مردانهی موسیقی ایرانی به شمار میرود. حالتی حماسی، پرتحرک و گاه رزمی دارد. به همین دلیل در قطعات مهیج و رسمی بسیار کاربرد دارد. گام چهارگاه دارای فاصلههای نیمپردهای شاخصی است که رنگ و بوی خاصی به آن میدهد.
گوشههایی چون “حصار”، “مویه”، “مخالف” و “بستهنگار” از گوشههای مهم چهارگاه هستند.
۵. دستگاه نوا
نوا یکی از دستگاههای کمتر شناختهشده ولی بسیار لطیف و شاعرانهی موسیقی ایرانی است. فضای نوا بسیار تأملبرانگیز، آرام و عارفانه است و بیشتر برای بیان احساسات درونی، حالات ذهنی و فضای شخصی استفاده میشود. از آنجا که اجرای آن مهارت و درک بالای موسیقی را میطلبد، کمتر در موسیقی عامهپسند استفاده میشود.
گوشههای “دلکش”، “نغمه”، “نهیب”، “زنگوله” از جمله گوشههای این دستگاهاند.
۶. دستگاه راستپنجگاه
راستپنجگاه دستگاهی است که ساختاری پیچیدهتر نسبت به دیگر دستگاهها دارد و به نوعی خلاصهای از دیگر دستگاهها در آن یافت میشود. در واقع میتوان گفت این دستگاه بیش از هر دستگاه دیگری توانایی مدگردی (تغییر دستگاه در دل یک اجرای پیوسته) دارد و به همین دلیل اجرای آن برای هنرمندان حرفهای بسیار چالشبرانگیز و در عین حال افتخارآمیز است.
گوشههایی مانند “حصار”، “نغمه”، “بیات راجع”، و “نهیب” از اجزای آن هستند.
۷. دستگاه ماهور
یکی از مهمترین انواع دستگاه در موسیقی ایرانی، ماهور است. ماهور نزدیکترین دستگاه موسیقی ایرانی به گام ماژور در موسیقی غربی است و حالتی شاد، باشکوه، رسمی و آراسته دارد. این دستگاه بیشتر برای قطعات نشاطآور، مجلسی و نمایش توانایی فنی خواننده یا نوازنده به کار میرود.
گوشههایی چون “رهاب”، “فرود ماهور”، “داد”، “نهاوند”، و “دلکش” از جمله گوشههای ماهور هستند.
سخن آخر
موسیقی دستگاهی ایران یکی از غنیترین نظامهای ملودیک در جهان است که با ترکیب پیچیدهای از فواصل، مقامها، گوشهها و حالتهای احساسی، بستری عمیق برای بیان احساسات انسانی فراهم میآورد. شناخت دقیق دستگاهها و آوازهای آن، برای درک عمیقتر از موسیقی ایرانی و لذت بردن از آن ضروری است.
