موسیقی اصیل ایرانی با صدای دلنشین سازهای زهی-مضرابی خود شناخته میشود که در این میان، تار و سهتار جایگاهی ویژه و تاریخی دارند. بسیاری از علاقهمندان به موسیقی سنتی، در آغاز مسیر یادگیری خود با این چالش مواجه میشوند که کدامیک از این دو ساز را انتخاب کنند. اگرچه این دو ساز ریشهها، پردهبندی و دستگاههای موسیقی مشترکی دارند، اما از نظر فیزیکی، تکنیک نوازندگی و جنس صدا تفاوتهای بسیار عمیقی با یکدیگر دارند.
درک دقیق تفاوت تار و سه تار به شما کمک میکند تا با توجه به سلیقه شنیداری، شرایط فیزیکی و روحیات خود، انتخابی هوشمندانه داشته باشید. در این مقاله به بررسی جامع تفاوتهای ساختاری، صوتی و شیوه نوازندگی این دو ساز ملی میپردازیم و راهنمایی برای انتخاب نهایی به شما ارائه میدهیم.
تفاوتهای فیزیکی و ساختاری تار و سهتار
نخستین گام در شناخت این دو ساز، بررسی ویژگیهای ظاهری و ساختار فیزیکی آنهاست. این تفاوتهای ساختاری مستقیماً بر وزن ساز، نحوه قرارگیری در دست و شیوه نگهداری آنها تأثیرگذار است.
۱. کاسه طنینی و جنس پوست
شاید مهمترین تفاوت تار و سه تار در ساختار کاسه طنینی آنها باشد:
- تار: کاسه تار دو قسمتی و شبیه به یک دوقلوی به هم چسبیده (کاسه بزرگ و نقاره) است که معمولاً از چوب درخت توت ساخته میشود. دهانه این دو کاسه باز است و روی آن پوست طبیعی (پوست بره یا بز) کشیده میشود. وجود پوست باعث طنین پرقدرت و صدای زنگدار تار میشود.
- سهتار: کاسه سهتار گلابیشکل و یکپارچه است. دهانه کاسه سهتار با صفحه چوبی (معمولاً چوب توت) پوشانده میشود و هیچ پوستی در ساختار آن به کار نمیرود. این صفحه چوبی سوراخهای کوچکی برای خروج صدا دارد.
۲. تعداد سیمها
نام سهتار ممکن است گولزننده باشد! سهتار در ابتدا سه سیم داشت، اما در قرن گذشته توسط ابوالحسن صبا و پیش از او مشتاقعلیشاه، سیم چهارمی (سیم واخوان) به آن اضافه شد؛ بنابراین امروزه سهتار دارای ۴ سیم است. در مقابل، تار دارای ۶ سیم است که به صورت جفت کوک میشوند (سه جفت سیم دوگانه).
۳. وزن و ابعاد ساز
تار به دلیل کاسه بزرگتر، ساختار دوقلو و استفاده از چوبهای ضخیمتر، به مراتب سنگینتر از سهتار است. سهتار سازی بسیار سبک، ظریف و قابل حمل است که به راحتی جابجا میشود و فشار فیزیکی کمتری به بدن نوازنده وارد میکند.
تفاوت در طنین، حجم و جنس صدا
نوع صدادهی این دو ساز، عامل اصلی در جذب هنرجویان است. صدای تار و سهتار دو اتمسفر کاملاً متفاوت را خلق میکنند:
صدای تار؛ پرقدرت، شفاف و حماسی
به دلیل وجود پوست روی کاسه تار و ارتعاش مستقیم خرک روی پوست، صدای تار بسیار حجیم، شفاف، پرطنین و اصطلاحاً «زنگدار» است. تار صدای رسایی دارد و به راحتی میتواند در اجراهای گروهی و ارکسترهای بزرگ، صدای خود را به گوش مخاطب برساند. لحن تار حماسی، قاطع و پرصلابت است.
صدای سهتار؛ مخملی، درونی و عرفانی
سهتار صدایی خلوتتر، خفه، ملایم و به شدت عاطفی دارد. به دلیل استفاده از صفحه چوبی به جای پوست، حجم صدای سهتار کم است. این ساز به عنوان «ساز خلوت و تنهایی» شناخته میشود و صدایی کاملاً درونی و عرفانی تولید میکند که برای فضاهای کوچک و تکنوازیهای شخصی بینظیر است.
مقایسه تکنیک نوازندگی و مضراب زدن
روش نواختن و ایجاد صدا در این دو ساز نیز بسیار متفاوت است که تأثیر مستقیمی روی خستگی فیزیکی و راحتی نوازنده دارد.
- مضراب تار: تار با استفاده از یک مضراب کوچک فلزی (معمولاً از جنس برنج) که در انتهای آن موم قرار دارد، نواخته میشود. نوازنده مضراب را بین انگشتان شست و اشاره نگه میدارد و حرکت مچ دست نقش کلیدی در تولید صدا دارد. یادگیری نحوه درست مضراب زدن در تار نیاز به تمرین مداوم و قدرت مچ دارد.
- مضراب سهتار: سهتار بدون نیاز به مضراب فلزی بیرونی و مستقیماً با ناخن انگشت اشاره دست راست نواخته میشود. ضربهها با حرکت انگشت اشاره ایجاد میشوند. این ویژگی ارتباط حسی و فیزیکی بسیار نزدیکی میان نوازنده و ساز ایجاد میکند، هرچند که سلامت ناخن انگشت اشاره برای نوازنده سهتار اهمیت حیاتی دارد.
سختی یادگیری؛ تار راحتتر است یا سهتار؟
یکی از سوالات متداول هنرجویان در بررسی تفاوت تار و سه تار، میزان سختی یادگیری آنهاست. واقعیت این است که هر دو ساز روی یک دسته پردهبندی شدهاند و تئوری موسیقی و فواصل آنها کاملاً یکسان است؛ یعنی اگر شما نتهای روی پرده تار را یاد بگیرید، روی سهتار نیز همان جایگاهها را خواهید یافت.
اما از نظر فیزیکی، شروع یادگیری سهتار به دلیل سبکی ساز و استفاده از ناخن، برای مبتدیان کمی سادهتر و سریعتر به نظر میرسد. در مقابل، تار به دلیل سنگینی ساز روی پا، لزوم هماهنگی مچ دست با مضراب فلزی و حساسیت پوست کاسه نسبت به رطوبت و دما، در ماههای اول چالشهای فیزیکی بیشتری برای هنرجو ایجاد میکند. با این حال، تسلط بر هر دو ساز در سطوح پیشرفته نیازمند سالها تمرین و تلاش مداوم است.
آموزش آکادمیک تار و سهتار در آموزشگاه موسیقی دادآفرین
فرقی نمیکند که طنین پرصلابت تار دل شما را برده باشد یا نوای عرفانی سهتار؛ یادگیری این سازها زیر نظر یک استاد باصلاحیت و در یک محیط آکادمیک، موفقیت شما را تضمین میکند.
در آموزشگاه موسیقی دادآفرین در غرب تهران، کلاسهای آموزش تار و سهتار تحت نظارت مستقیم سرکار خانم آزاده امیری (نوازنده برجسته تار و سرپرست گروه موسیقی راستان) برگزار میشود. متد آموزشی در دادآفرین بر پایه اصول علمی، کتابهای هنرستان موسیقی و متدهای نوین آموزشی طراحی شده است تا هنرجویان علاوه بر یادگیری تکنیکهای نوازندگی، با درک عمیق ردیف موسیقی ایرانی و تئوری موسیقی رشد کنند. هنرجویان پیش از شروع دوره میتوانند در جلسات مشاوره رایگان آموزشگاه شرکت کرده تا با لمس سازها از نزدیک، بهترین تصمیم را اتخاذ نمایند.
نتیجهگیری: تار بخریم یا سهتار؟
برای جمعبندی مبحث تفاوت تار و سه تار، میتوان گفت:
- اگر به دنبال صدایی پرقدرت، رسا و زنگدار هستید، به نوازندگی در گروهها و ارکسترها علاقه دارید و با سنگینی ساز و تمرین با مضراب فلزی مشکلی ندارید، تار برای شما انتخاب مناسبتری است.
- اگر به دنبال سازی سبک، ارزانتر و قابل حمل هستید، میخواهید در خلوت خود بنوازید و صدای آرام، مخملی و عرفانی سهتار روح شما را آرام میکند، سهتار بهترین گزینه برای شماست.
اگر هنوز برای انتخاب نهایی تردید دارید، ما در آموزشگاه موسیقی دادآفرین منتظر شما هستیم تا از نزدیک صدای هر دو ساز را بشنوید و با مشاوره تخصصی اساتید ما، مسیر هنری خود را با اطمینان آغاز کنید.
