سازهای زهی مضرابی از زیباترین و کهن‌ترین ابزارهای موسیقی شرقی هستند که هرکدام با ساختار، صدادهی و شیوه‌ نوازندگی منحصربه‌فرد خود، بخشی از فرهنگ و احساسات یک سرزمین را بیان می‌کنند. در میان آن‌ها، قانون و سنتور دو ساز پرآوازه و تأثیرگذار در موسیقی ایران و خاورمیانه‌اند. هر دو ساز از نظر ظاهر ممکن است شباهت‌هایی داشته باشند، اما از نظر ساختار، شیوه‌ کوک، طنین و کاربرد در سبک‌های مختلف موسیقی تفاوت‌های قابل‌توجهی دارند. در ادامه این مقاله از آموزشگاه دادآفرین، به بررسی دقیق تفاوت ساز قانون و سنتور و نقش آن‌ها در موسیقی سنتی و مدرن می‌پردازیم.

آشنایی با ساز قانون

ساز قانون (Qanun) یکی از سازهای کهن خاورمیانه است که در کشورهای عربی، ترکیه، آذربایجان و ایران جایگاه ویژه‌ای دارد. نام این ساز از واژه‌ی یونانی Kanon به معنی “قاعده یا قانون موسیقی” گرفته شده است. قانون سازی است به شکل ذوزنقه، با صفحه‌ای تخت که روی آن معمولاً ۲۶ تا ۲۸ خرک قرار دارد و هر خرک سه سیم هم‌صدا را نگه می‌دارد. در مجموع، قانون حدود ۷۵ تا ۸۴ سیم دارد که با انگشتانه‌های فلزی مخصوصی (مضراب فلزی با روکش نمدی) نواخته می‌شوند.

صدای قانون شفاف، زنگ‌دار و پرطنین است. این ساز قابلیت اجرای سریع، تحریرهای دقیق و تکنیک‌های تزئینی متنوعی دارد و در موسیقی‌های عربی، ترکی، آذری و حتی موسیقی ایرانی برای ملودی‌پردازی و همراهی بسیار استفاده می‌شود.

آشنایی با ساز سنتور

سنتور یکی از اصیل‌ترین سازهای ایرانی است که ریشه‌ی آن به بیش از هزار سال پیش بازمی‌گردد. این ساز جعبه‌ای چوبی با بدنه‌ای ذوزنقه‌ای است که روی آن معمولاً ۷۲ سیم در قالب ۱۸ خرک نصب شده است. سیم‌ها در چهار ردیف، هرکدام سه‌تایی، قرار گرفته‌اند.

نوازنده سنتور با دو مضراب چوبی ظریف (بدون انگشتانه) بر سیم‌ها ضربه می‌زند و با مهارت خاصی صداهای نرم و لطیف ایجاد می‌کند. سنتور قابلیت اجرای ردیف‌ها و دستگاه‌های موسیقی ایرانی را با دقت بسیار بالا دارد و از مهم‌ترین سازهای موسیقی سنتی ایران به شمار می‌آید.

تفاوت ساز قانون و سنتور از لحاظ  ساختاری

اگرچه هر دو ساز از خانواده‌ زهی مضرابی هستند، اما از نظر ساختار تفاوت‌های مهمی دارند . تفاوت ساز قانون و سنتور شامل:

1. شکل ظاهری و اندازه:
   قانون ساز بزرگ‌تری است و به‌صورت افقی روی پا یا میز قرار می‌گیرد. در مقابل، سنتور ساز کوچک‌تری است که معمولاً روی پایه یا میز قرار داده می‌شود.
2. نوع سیم و خرک‌ها:
   قانون دارای سه سیم برای هر نت است، اما سنتور دارای چهار ردیف سیم است که به خرک‌های دو طرف متصل‌اند. در قانون، خرک‌ها نزدیک به نوازنده قرار دارند، در حالی‌که در سنتور، خرک‌ها در دو ردیف مرکزی چیده شده‌اند.
3. شیوه‌ی نواختن:
   نوازنده‌ی قانون از دو مضراب فلزی استفاده می‌کند که روی انگشت اشاره بسته می‌شوند، در حالی‌که سنتورنواز از دو مضراب چوبی سبک بدون اتصال به دست استفاده می‌کند.
4. کوک و فواصل:
   کوک قانون بر اساس گام‌های ماژور و مینور جهانی یا دستگاه‌های شرقی انجام می‌شود و تغییر کوک سریع‌تر است، زیرا این ساز دارای کلیدهای فلزی کوچکی به نام «رگلاژ» یا «اوراق» است که فواصل را به سرعت تغییر می‌دهند. در مقابل، سنتور برای تغییر کوک نیاز به تنظیم دستی پیچیده‌تری دارد.
5. جنس صدا و طنین:
   صدای قانون روشن‌تر، زنگ‌دارتر و تیزتر است، در حالی‌که صدای سنتور لطیف‌تر، شاعرانه‌تر و نرم‌تر است. به همین دلیل، قانون معمولاً در اجراهای پرانرژی و گروهی به کار می‌رود و سنتور در اجراهای تکنوازی یا ملایم.

کاربرد قانون و سنتور در سبک‌های موسیقی

هر دو ساز در طول زمان از مرز موسیقی سنتی فراتر رفته و در سبک‌های مدرن نیز حضور یافته‌اند.

۱. قانون در سبک‌های مختلف:

• در موسیقی عربی و ترکی، قانون بخش اصلی ارکستر است و وظیفه‌ی ملودی‌پردازی و همراهی آواز را بر عهده دارد.
• در موسیقی آذربایجانی، از قانون برای اجرای مقام‌ها و ملودی‌های بداهه استفاده می‌شود.
• در ایران، قانون در دهه‌های اخیر وارد موسیقی پاپ، تلفیقی و حتی ارکستر سمفونیک شده و با سازهایی چون ویولن و فلوت ترکیب می‌شود.

تفاوت ساز قانون و سنتور، را با کاربرد سنتور در سبک های مختلف موسیقی ادامه می دهیم.

۲. سنتور در سبک‌های مختلف:

• سنتور قلب تپنده‌ موسیقی سنتی و کلاسیک ایرانی است و در اجرای دستگاه‌ها و ردیف‌ها نقشی بنیادی دارد.
• در موسیقی تلفیقی و مدرن، سنتور با سازهای غربی مانند گیتار یا پیانو ترکیب می‌شود و صدایی منحصربه‌فرد ایجاد می‌کند.
• در برخی آثار موسیقی فیلم و موسیقی آرامش‌بخش نیز از طنین دل‌نواز سنتور برای ایجاد حس آرامش و عرفان استفاده می‌شود.

جمع‌بندی

قانون و سنتور هر دو از گنجینه‌های ارزشمند موسیقی شرق هستند؛ یکی با صدایی درخشان و زنگ‌دار، و دیگری با طنین نرم و شاعرانه. تفاوت در ساختار و شیوه‌ نوازندگی، باعث شده هر ساز شخصیت خاص خود را داشته باشد و در سبک‌های گوناگون بدرخشد. اگر به دنبال صدایی قدرتمند و تکنیکی هستید، قانون انتخابی عالی است. اما اگر به دنبال احساسی لطیف و معنوی در موسیقی ایرانی هستید، سنتور دل شما را تسخیر خواهد کرد. در نهایت، هر دو ساز راهی زیبا برای بیان احساسات و کشف دنیای درونی از طریق موسیقی هستند.