تنبک یا تمبک یکی از سازهای کوبهای و اصیل ایرانی است که از خانواده طبلها محسوب میشود. این ساز نقش مهمی در موسیقی سنتی و عرفانی دارد و نوازنده برای نواختن آن میتواند تکنیکهای فراوانی را بکار ببرد. این مقاله از آموزشگاه دادآفرین برای معرفی ساز تمبک و بررسی ویژگیهای آن نوشته شده است. اگر شما هم علاقهمند به نواختن این ساز هستید این متن را بخوانید.
تاریخچه ساز تنبک
تنبک یا ضرب از قدیمالایام در ایران مورداستفاده قرار میگرفت. مستندات تاریخی نشاندهنده حضور این ساز در دوران تمدن ایلامی و ساسانیان میباشد، تمبک در طول تاریخ دچار تغییرات زیادی گشته و شکل امروزی آن از اواخر دوران قاجاریه رایج گردیده است. نخستین قطعه موسیقی که در آن از این ساز استفاده شده به دوران قاجاریه برمیگردد.
Tambourine به شکل امروزی سازی نوظهور است که نسبت به سایر سازهای کوبهای جلوه صوتی توسعهیافتهتری دارد. تمبک از مهمترین ابزارهای موسیقی برای همراهی سازهای ملودیک میباشد. البته در حال حاضر این ساز کوبهای بهصورت تکنوازی نیز نواخته میشود.
معرفی ساز تمبک و ویژگیهای آن
تمبک شبیه یک جام توخالی طراحی شده است. بدنه این ساز معمولاً از چوبهای مختلفی مانند گردو، توت و چنار ساخته میشود و یک طرف آن با پوست مرغ، گوسفند یا بز پوشانده میگردد. ضرب در انواع مختلف موسیقی ایرانی، از جمله موسیقی سنتی، پاپ، فولکلور و ردیف دستگاهی مورداستفاده قرار میگیرد. ویژگیهای این ساز عبارتاند از:
- تمبک در اندازههای مختلفی ساخته میشود. تمبک تکنوازی سایز کوچکتری نسبت به انواع مورداستفاده این ساز در گروه نوازی دارد.
- ضرب هم در تکنوازی و هم در همراهی با سازهای کوبهای قابلیت اجرا دارد.
- ضخامت پوست تمبک با توجه به ابعاد آن انتخاب میشود. مثلا پوست تنبک تکنوازی نازکتر و نوع ارکستر ضخیمتر است.
- قطر دهانه بزرگ تنبک که پوست روی آن کشیده میشود باید کاملاً دایره باشد.
- نتنویسی تمبک معمولا روی حاملهای سه خطی نوشته میشود، خط اول ناحیه مرکزی، خط دوم ناحیه میانی و خط سوم بخش کناره ساز است.
- معرفی ساز تمبک را با نحوه نواختن آن ادامه میدهیم. برای نواختن تنبک احتیاج به انگشتان هر دودست دارید. علامت ” ˅ ” نشانگر استفاده از انگشتان دست چپ و علامت “^” بیانگر کار با انگشتان دست راست است.
معرفی انواع تنبک
تنبک در گروههای موسیقی ایرانی بهعنوان یک ساز ریتمیک و همراهکننده سازهای دیگر به کار گرفته میشود. این ساز با صدای گرم و ریتمهای پیچیده و زیبا علاقهمندان زیادی دارد. از اجزای کلیدی یادگیری این ساز میتوان به تکنیکهای پایه، شناخت ریتمیک و تمرینات منظم اشاره نمود. تنبکها به دو گروه کلی تکنوازی و گروه نوازی تقسیم میشوند. انواع مختلف این ساز عبارتاند از:
تنبک یکتکه: تهیه این نوع تمبک که بهصورت یکتکه ساخته میشود بسیار سخت و زمانبر است.
تنبک چندتکه: این نوع ساز از چندتکه چوب ساخته میشود. سپس این تکهها به یکدیگر متصل شده و پوست روی آنها را میپوشاند. تنبک چندتکه یکی از پرفروشترین نوع این ساز است.
تنبک فایبری: این نوع سازها که از فایبرگلاس یا پلاستیک ساخته شدهاند صدای زیبا و دل نشینی ندارند. به همین دلیل جزو نمونه بیکیفیت تنبکها بهحساب میآید.
تنبک ترکهای: این نوع تنبک از تعداد زیادی تکه چوب ساخته شده به همین دلیل به آن ترکهای میگویند. حملکردن و نواختن این ساز بسیار راحت است؛ زیرا وزن کمی دارد.
بررسی ساختار تنبک
تنبک از اجزای مختلفی تشکیل شده، نوازنده ساز را بهصورت افقی طوری که دهانه بزرگتر رو به بیرون قرار بگیرد بر روی ران پای چپ قرار میدهد و با دودست بر روی پوست آن ضربه میزند. بهتر است در ادامه معرفی ساز تمبک، با بخشهای اصلی این ساز آشنا شویم.
- بدنه یا تنه:بزرگترین بخش ساز که از جنس چوب ساخته میشود بدنه نام دارد. در عرض تنه شیارهای طراحی میکنند تا از لغزیدن ساز در هنگام نواختن جلوگیری شود.
- دهانه بزرگ:این بخش از تنبک با پوست پوشانده میشود و باید کاملاً بهصورت دایره باشد تا صدا در نقاط مختلف آن یکسان پخش گردد.
- پوست:دهانه بزرگ تنبک معمولاً با پوست بز پوشانده میشود و نوازنده برای تولید صدا بر روی آن ضربه میزند.
- نفیر یا گلو: نفیر که از بیرون به شکل استوانهای میباشد، بین تنه و دهانه کوچک قرار دارد. بخش درونی نفیر مخروطی شکل است.
- دهانه کوچک:این بخش که در ادامه نفیر قرار دارد محل خروج صدای حاصل از ارتعاش پوست میباشد. ابعاد این دهانه در حدود 18 تا 22 سانتی متر است.
سخن آخر
در کلاسهای تنبک آموزشگاه موسیقی دادآفرین هنرآموزان با تمام اصول نتخوانی و نحوه نواختن این ساز کوبهای آشنا میشوند. همچنین اساتید علامتها و ریتمها را به طور کامل به آنها یاد داده و هنرجویان خود را برای اجرا در گروههای هم نوایی آماده میکنند.
