عود یا بربط یکی از سازهای زهی زخمهای ایرانی است. این ساز به شکل گلابی و اغلب از جنس چوب درختان آبنوس و توت ساخته میشود. عود کاسهای بزرگ و دستهکوتاهی دارد، صدای آن نرم و قوی است به همین دلیل با انواع موسیقی ایرانی و عربی هماهنگی کامل دارد. در ادامه این مطلب از آموزشگاه موسیقی دادآفرین ضمن معرفی ساز عود، شما را با نوازندگان مطرح این ساز آشنا خواهیم کرد.
تاریخچه ساز عود
ساز عود دارای تاریخی غنی و قدیمی است، بربط یکی از قدیمیترین ابزارهای موسیقیایی در خاورمیانه و مناطق همجوار میباشد. عود از خانواده لوتها است به همین دلیل این ساز با نام Lute نیز شناخته میشود. ریشه این ساز در نگارهها و سنگ نگارههای تمدنهای باستانی بینالنهرین و مصر یافت شده است که قدمتشان به حدود 3500 سال پیش از میلاد مسیح بازمیگردد.
البته سازهایی شبیه به عود در فرهنگهای رومیان و یونانیان باستان نیز وجود داشته است هر چند این نسخهها با نسخههای مدرن عود تفاوتهایی داشتهاند. با ظهور اسلام، عود به یکی از سازهای اصلی موسیقی در دربارهای اسلامی تبدیل شد. در این دوره موسیقیدانان بزرگی چون فارابی و کندی در توسعه این ساز نقش مهمی ایفا کردهاند. در قرونوسطی عود بهوسیله اندلس وارد اروپا شد و با ترکیبشدن با موسیقی اروپایی توانست گسترش پیدا کند.
خوارزمی در کتاب مفاتیح العلوم، این ساز را با نام بربط معرفی کرده است برخی از پژوهشگران بر این باور هستند این واژه برگرفته شده از اسم باربد، نوازنده عود در دوران خسروپرویز میباشد. همچنین در کتابهای لاتین مکرر از واژه باربیطوس و باربیطون برای معرفی این ساز استفاده شده است. اما بهطورکلی محققان تاریخ دقیقی از پیدایش عود در دست ندارند. اما این ساز در ایران توسط نوازندگان معروفی چون باربد، بامشاد، رامتین و نکیسا نواخته میشد.
معرفی ساز عود یا بربط
عود یا بربط در گروه سازهای زهی – زخمهای قرار دارد. این ساز دارای بدنهای تخممرغی یا گلابی شکل است و طول آن 85 سانتیمتر میباشد. عود از یک دستهکوتاه تشکیل شده که برخلاف گیتار، فرت بندی نشده است. این ویژگی باعث میشود تا نوازنده بهراحتی بتواند زیر و بم بودن صدا را تغییر دهد. در ادامه معرفی ساز عود به بررسی ساختار آن میپردازیم.
عود معمولاً 5 تا 6 جفت سیم دارد که به صورت دوتایی تنظیم میشود یعنی هر جفت سیم کوک یکسانی دارند. برخی از مدلهای عود یک سیم باس اضافی دارد. جنس سیمهای این ساز از روده تابیده شده گوسفند یا ابریشم با روکش فلزی یا نایلونی است. معمولاًبر روی سیمهای شماره 8 تا 10 این ساز روکش فلزی کشیده میشود.
عود بمترین صدا را در میان سازهای زهی دارد و بهخاطر صدای پرطنین و ملودیک خود مشهور است. این صدا اغلب در موسیقی سنتی آسیای شرقی، عربی و ترکی شنیده میشود. صدای بربط به دلیل ساختار ویژه جعبه آن، پتانسیل بالایی برای بیان احساسات دارد. وسعت صدای آن در حدود 1.5 تا 2 اکتاو است.
معروفترین نوازندگان عود در ایران
عود را میتوان با انگشتان دست یا مضراب نواخت. این ساز با تکنیکهای متنوعی همچون مضراب زنی و زخمه زنی نواخته میشود و نوازنده آن را بهصورت افقی بر روی ران پاهای خود قرار میدهد. کاربرد این ساز در موسیقی سنتی ایرانی، عربی، ترکی و در برخی از سبکهای موسیقی فلامنکو و جز میباشد.
از مشهورترین عود نوازان سرزمین عرب میتوان به منیر بشیر نوازنده عراقی و فرید الاطرش و ریاض سنباطی مصری اشاره نمود. با تشکیل هنرستان عالی موسیقی در ایران نوازندگانی همچون منصور نریمان، حسن منوچهری، ارسلان کامکار، حسین بهروزینیا، محمد فیروزی، محمود رحمانی پور، اکبر محسنی، عبدالوهاب شهیدی و جمال جهانشاه قدمهای مثبتی در جهت احیاء این ساز باستانی برداشتهاند. این ساز در خطه جنوب ایران محبوبیت زیادی دارد محمد رفیع اشعری، علی محبوب، علی میرشکال، محمد منصور وزیری از جزیره قشم و حسین وفادار از بندرعباس معروفترین عودنوازان کشور هستند.
در ادامه معرفی ساز عود بهتر است بدانید که برخی از اساتید و نوازندگان چیرهدست ایرانی مانند ابراهیم قنبری مهر با ایجاد تغییراتی در دسته و کاسه عود توانست، کیفیت صدای این ساز را بهبود ببخشند. همچنین نوازندگان و سازندگان ایرانی مانند برادران محمدی، محمد اژدری، عرفاتی، مانی جفرودی، عابدینی، ملکشاهی و نریمان آبنوسی تلاش کردهاند این ساز را باکیفیت بالایی تولید نمایند.
نتیجهگیری
عود سازی قدیمی و باستانی است که ریشه در فرهنگ ایران دارد. این ساز با مضراب و یا توسط انگشتان دست نواخته میشود و برای کسب مهارت در نواختن آن نوازنده نیاز به تمرین فراوان دارد. نوازندگان و سازندگان چیرهدست ایرانی توانستهاند با ایجاد تغییراتی در آن باعث بهبود کیفیت صدای بربط شوند.
