موسیقی در هر جامعه و فرهنگی جایگاه خاص و ویژهای دارد. این هنر در دورههای مختلف تاریخی نقش پررنگی در زندگی اجتماعی مردم ایفا کرده است. موسیقی سنتی ایران دارای قدرت فوقالعاده بالایی در انتقال مفاهیم به مخاطب است؛ ازاینرو ارزشمندی بالایی در بین اقوام مختلف ایرانی دارد. در ادامه این مطلب از دادآفرین شما را با 10 ساز رایج در موسیقی سنتی ایران آشنا خواهیم کرد.
معرفی موسیقی نواحی ایران
خوشبختانه با ظهور موسیقی مدرن، هنوز هم در سراسر ایران موسیقی نواحی و سنتی جایگاه خود را حفظ کرده است. موسیقی ترکی، لری، بختیاری، کردی، بلوچی و… از جمله مشهورترین انواع موسیقی ایرانی هستند که در جایجای این سرزمین کهن در مناسبتهای مختلف نواخته میشوند. تکنوازی، دو نوازی و گروه نوازی از فرمهای بسیار رایج اجرای موسیقی سنتی در ایران هستند.
این هنر اصیل شکلهای اجرایی متنوعی در هر منطقه دارد. مثلاً در مناطق جنوبی ایران در مراسمی به نام زار، موسیقی عنصر اصلی محسوب میشود در این مراسم که برای شفا یافتن افراد انجام میشود، گروه نوازنده با احترام فردی را که بابا یا ماما زار نامیده میشوند را راهنمایی میکنند و حضار با دستزدن یا حرکات بدن همراهی خود را نشان میدهند.
10 ساز رایج در موسیقی سنتی ایران
همانطور که میدانید موسیقی در نواحی مختلف ایران با سازهای محلی نواخته میشوند. این سازها اهمیت ویژهای در بین مردم دارند و به همین دلیل در گذر زمان فراموش نشدهاند و همواره جایگاه خود را حفظ نمودهاند. برخی از این سازها عبارتند از:
ساز تار
تار یکی از معروفترین سازهای زهی ایرانی است که بهوسیله مضراب نواخته میشود و نقش پررنگی در موسیقی کلاسیک و رسمی دارد. این ساز از دو بخش بدنه و گردن تشکیل شده و درگذشته دارای 5 سیم بوده؛ اما بعدها توسط درویش خان یک سیم دیگر به آن افزوده شه است. تار علاوه بر ایران در سایر مناطق خاورمیانه همچون آذربایجان، ارمنستان، تاجیکستان، گرجستان و… نیز مورداستفاده قرار میگیرد. این ساز که دارای وسعت صدایی نزدیک به سه اکتاو است، در مقایسه با دیگر سازهای ایرانی صدایی لطیف و دلنشین دارد.
سهتار
سه تار یکی دیگر از 10 ساز رایج در موسیقی سنتی ایران است که در دسته سازهای زهی مضرابی قرار دارد و معمولاً دارای سه یا چهار سیم میباشد. این ساز کوچکتر از تار است و از صدای ظریف و شفافی برخوردار میباشد. وسعت صدای سه تار در حدود 3 اکتاو است و در اجراهای انفرادی و محلی جزو سازهای اصلی و پراستفاده محسوب میشود.
دو تار
دو تار از پیشینهای چندهزارساله برخوردار است و شباهت زیادی به سه تار دارد. این ساز از دو سیم تشکیل شده و بدنهای کاسهای شکل دارد. استفاده از دوتار در بین نوازندگان شمال شرقی ایران مانند خراسان، مازندران، نیشابور و… رایج است. تکنیک نواختن این ساز ترکیبی از ضربهزنی و کشیدگی روی سیمها میباشد.
تنبور
تنبور در موسیقی عرفانی و مقامی ایران جایگاه ویژهای دارد. این ساز زهی دارای بدنهای بزرگ و کمان مانند است و از 3 سیم تشکیل شده و نواختن آن توسط 4 انگشت دست راست انجام میشود. تنبور علاوه بر ایران در کشورهای همسایه مانند عراق، افغانستان و ترکیه نیز مورد استفاده قرار میگیرد.
ساز عود
عود سازی ایرانی از خانواده زهی زخمهای است، این ساز دارای بدنهای بزرگ و کاسه مانند میباشد و از یک گردن بدون فرت و 11 یا 13 سیم تشکیل شده است. عود توسط مضراب پلاستیکی نواخته میشود و صدایی بسیار گرم و عمیق دارد و به دلیل قابلیتهای مکمل خود در گروههای موسیقی بهعنوان ساز سولو شناخته میشود.
سنتور
سنتور سازی زهی مضرابی و به شکل ذوزنقه است که به دلیل صدای خوش و زیبای خود در بسیاری از سبکهای موسیقی سنتی و کلاسیک ایران استفاده میشود. این ساز معمولاً از 18 الی 36 سیم تشکیل شده و نوازنده با استفاده از دو مضراب آن را مینوازد. سنتور در گروههای مختلف موسیقی ارکسترال جایگاه ویژهای دارد.
ساز دف
دف یکی از 10 ساز رایج در موسیقی سنتی ایران است که در گروه سازهای کوبهای و قدیمی ایرانی جای دارد و با ضربههای انگشت نواخته میشود. صدای دف عمیق و طنیندار است و میتواند بهصورت سولو و یا در کنار سایر سازها در اجرای مراسم فرهنگی، جشنها و موسیقیهای محلی و کلاسیک ایرانی نواخته شود.
کمانچه
کمانچه یکی از مشهورترین سازهای ایرانی و از خانواده سازهای زهی آرشهای است. این ساز از 4 سیم تشکیل شده و فاقد پرده بندی است. وازنده کمانچه باید بتواند آرشه را به صورت منظم و با کنترل دقیق بر روی سیمها بکشد تا بتواند طیف وسیعی از صداها را تولید نماید. این ساز با صدای ظریف و دلنشین خود در موسیقی دستگاهی ایران نقش مهمی دارد.
قیچک
قیچک سازی زهی با صدای دلنشین است که در موسیقی محلی شمال ایران از جمله مازندران جایگاه ویژهای دارد. این ساز دارای بدنهای کوتاه و گرد بوده و از 3 الی 4 سیم تشکیل شده است. نوازنده قیچک با استفاده از یک مضراب آن را مینوازد. این ساز محلی معمولاً بهصورت تکنوازی یا همراه با سایر سازها نواخته میشود.
تنبک
ساز پوستی تنبک جزو طبلهای جامی شکل است. این ساز کوبهای از چوب ساخته شده و با پوست مرغ یا بز پوشیده میشود. نوازنده تنبک با استفاده از انگشتان و کف دست خود و گاها با مضراب آن را مینوازد. این ساز در انواع مختلف موسیقی ایرانی کلاسیک، پاپ و دستگاهی کاربرد دارد.
