موسیقی از دیرباز یکی از ارکان فرهنگی، اجتماعی و آیینی ایران باستان بوده است. ایرانیان کهن نه تنها به هنر موسیقی توجه داشتهاند، بلکه با اختراع و تکامل سازهای گوناگون، نقش مهمی در شکلگیری موسیقی شرق و حتی جهان ایفا کردهاند. شواهد تاریخی و باستانشناسی از تمدنهایی چون ایلام، هخامنشیان، اشکانیان و ساسانیان نشان میدهد که موسیقی در آیینهای مذهبی، جشنها، میدانهای جنگ و حتی زندگی روزمره مردم جایگاه ویژهای داشته است. در این مقاله از آموزشگاه موسیقی دادآفرین، به معرفی و بررسی برخی از مهمترین سازهای ایران باستان میپردازیم؛ سازهایی که بسیاری از آنها پایهگذار سازهای امروزی ایران یا جهان بودهاند.
مهمترین سازهای ایران باستان؛ پژواک موسیقی در دل تاریخ
باستانشناسان، اسنادی از حضور موسیقی و ساز، در تمدن ایران یافتهاند که به هزاره قبلتر از تاریخ هخامنشیان یعنی دوران عیلامیها برمیگردد. آنها قدمت نقشهای مانده از سازها و نوازندگان موسیقی را بیش از هفت هزار سال رقم میزنند. در ادامه برخی از مهمترین سازهای ایران در دوره باستان را که هنوز هم مورد استفاده قرار میگیرند را خدمت شما معرفی میکنیم.
۱. چنگ (هارپ ایرانی باستان)
چنگ یکی از شناختهشدهترین سازهای زهی ایران باستان است که تصاویر آن در کتیبهها و نقشبرجستههای تمدنهای ایلامی، هخامنشی و ساسانی دیده شده است. چنگها در آن دوران معمولاً بهصورت عمودی نواخته میشدند و دارای تعداد زیادی سیم از جنس روده حیوان یا تار گیاهی بودند. کاربرد این ساز بیشتر در دربار سلطنتی برای مراسم مذهبی و آیینی بوده، شواهد تاریخی نمونههایی از چنگنوازان را در نقش برجستههای شوش و تخت جمشید نمایش میدهد.
۲. نای (نی)
نای از قدیمیترین سازهای بادی ایرانی است که در دورههای مختلف تاریخی، بهویژه در آیینها و موسیقی صوفیانه نیز حضور داشته است. این ساز از نی طبیعی ساخته شده و دارای سوراخهایی برای انگشتگذاری است. کاربرد نی در مراسم مذهبی، روحانی و روایتگری بوده و آثار یافتشده در تپه سیلک و دیگر محوطههای باستانی، وجود نای را در بیش از ۳ هزار سال پیش تأیید میکنند.
۳. کرنا و سورنای
کرنا و سورنای سازهای بادی بلند و پرصدایی هستند که در ایران باستان در مراسم رسمی، میدانهای نبرد و آیینهای شاهانه استفاده میشدند. کرنای، صدایی بلند و نافذ دارد و معمولاً در مراسم نظامی و رسمی مورد استفاده قرار می گرفت و سورنای با ساختار کوتاهتر و ریتمپذیرتر، بیشتر در آیینها و رقصهای آیینی کاربرد داشته است. بنابراین کرنا و سورنای از مهمترین سازهای ایران باستان هستند که تصاویر آنها در نقوش تخت جمشید دیده میشود.
۴. دُهُل و طبلهای کوبهای
سازهای کوبهای نظیر دهل، طبلهای بزرگ و دف از دیگر سازهای رایج ایران باستان بودهاند. کاربرد این سازها بیشتر در جنگ، جشن و رقصهای آیینی بوده است. در آن دوران دهل و طبل ها از چوب و پوست حیوانات ساخته شده و توسط دست یا چوب نواخته میشدند. نقوش طبلنوازان را در حجاریها و ظروف سفالی مربوط به دوران ایلام و مادها میتوان یافت.
۵. رباب (جد تار و سهتار)
رباب یکی دیگر از سازهای زهی باستانی ایران است که بعدها در کشورهای عربی و آسیای میانه نیز گسترش یافت. این ساز دارای جعبه طنینی چوبی با پوست کشیدهشده و چند سیم بود و با انگشت یا مضراب نواخته میشد. بسیاری معتقدند رباب شکل اولیه سازهای ایرانی مانند تار و سهتار امروزی بوده است.
نقش موسیقی در فرهنگ ایران باستان
موسیقی در ایران باستان بخشی جدانشدنی از زندگی فرهنگی و مذهبی مردم بود. در آیینهای زرتشتی، موسیقی نقش روحانی دارد و برای نیایش و سرودهای مقدس (گاهانها) استفاده میشد. در دربار هخامنشیان و ساسانیان، گروههای نوازنده و خواننده، موسیقی درباری و حماسی اجرا میکردند. همچنین، در مراسم جنگی، سازهایی مانند کرنا و دهل برای انگیزش سربازان و ایجاد شکوه استفاده میشد.
نتیجهگیری
سازهای ایران باستان نه تنها بخشی از میراث هنری و فرهنگی این سرزمین کهن هستند، بلکه ریشههای عمیقی در شکلگیری موسیقی مشرقزمین و حتی برخی از سازهای غربی دارند. آشنایی با این سازها به ما کمک میکند تا جایگاه والای هنر موسیقی در تمدن ایران را بهتر درک کرده و پیوندهای فرهنگی خود را با گذشته تقویت کنیم. حفظ، بازسازی و معرفی مهمترین سازهای ایران باستان برای نسلهای آینده، بخشی از مسئولیت فرهنگی ما در پاسداری از هویت ملی است.
